Verder lezen en literatuur

 

Hieronder de belangrijkste publicaties op het gebied van libellendeterminatie en ecologie genoemd. In de bijgevoegde literatuurlijst kan de precieze informatie over deze uitgaven worden opgezocht. 

  Tabellen, goed bij de veldgids te gebruiken
   Determinatiegidsen
   Naslagwerken
   Verspreidingsgegevens en atlassen Europa
   Libellenlarven en exuviae
   Gebruikte literatuur bij de veldgids 4e druk

Tabellen

Allereerst twee tabellen die (bijna) noodzakelijk zijn om met zekerheid libellen op naam te brengen.

 ODON-tabel 

Libellen van Noordwest-Europa

Beide makkelijk te bestellen bij: http://www.jeugdbondsuitgeverij.nl/
prijzen daarvan: Libellen Noord West-Europa € 7,50 ODON-tabel € 4,25
plus verzendkosten (apart of beide) € 1,53)

Determinatiegidsen
Op de markt zijn twee soorten determinatiegidsen. Goedkopere tabellen en duurdere, in kleur geïllustreerde veldgidsen. De tabellen zijn aan te raden voor mensen die graag een sleutel gebruiken bij de determinatie. Ze worden meestal uitgegeven door de jeugdbonden. Bij de Jeugdsbondsuitgeverij is de ODON-tabel te bestellen (de Groot et al., 1993 en Reinboud et al., 1999, 2002). Deze behandelt de determinatie met behulp van zichtkenmerken van alle soorten die in de Benelux zijn waargenomen. Daarnaast is recent de Duitstalige jeugdbondstabel in het Nederlands vertaald en uitgegeven (Wendler & Nuss, 2002). Deze gaat specifieker in op detailkenmerken en behandelt de soorten van Noord- en Midden-Europa.
Daarnaast zijn er in Europa een aantal veldgidsen die in kleur geïllustreerd zijn. De belangrijkste zijn:
d'Aguilar et al. (1985, 1998). Uitgebreide tekst en verspreidingskaartjes. Behandeld naast de Europese ook de soorten van Noord-Afrika. De begeleidende tekeningen voor de kleinere soorten zijn soms wat te klein. Frans, maar de eerste druk is ook vertaald in het Engels.
Bellmann (1993). De soorten van Duitsland en een groot deel van Frankrijk. De meeste soorten zijn geïllustreerd met twee fraaie foto's. Bovendien is van een redelijk aantal soorten ook een foto van de larve opgenomen. Duitstalig.
Jurzitza (2001). Handzaam boekje met alle soorten van Duitsland en het Mediterrane gebied. Meestal één foto van mannetje, soms twee tot drie mooie foto's per soort. De begeleidende soorttekst is tamelijk summier. Nederlandse vertaling in dezelfde prijsklasse als de veldgids.

Naslagwerken, verspreidingsgegevens en atlassen
Nederland
NVL, 2002. Het allerbeste, zeer fraaie standaardwerk over de Nederlandse libellen, met verspreidingskaarten, ecologische gegevens en prachtige tekeningen. Tien jaar noeste jeugdbonds- en NVL-arbeid.
Groenendijk & van der Weide (2002, red.). Brachytron-special over libellen-hot-spots in Nederland.
Geijskes & van Tol (1983). Het oude Nederlandstalige standaardwerk over herkenning, voorkomen en ecologie van de libellen van Nederland. Uitverkocht.
Wasscher & van Tol (1993). Verandering in het voorkomen van de libellen in Nederland.
Wasscher (1999). Voorstel voor de libellensoorten voor de Rode Lijst.
Wasscher & Keijl (2000). Toelichting op de Rode Lijst soorten.
België
De Knijff & Anselin (1996). Rode lijst van Vlaanderen.
Michiels et al. (1986). Verspreidingsatlas van België en Luxemburg.
Noordwest-Europa
Merritt, Moore & Eversham (1996). Libellenatlas van Groot-Brittannië en Ierland. Met goede beschrijving van de ecologie van deze soorten. Engelstalig.
Nelson and Thompson (2004). Libellen van Ierland. Zeer fraaie foto's, ook van larven.
Miller (1987). Prettig leesbare inleiding in de ecologie van libellen. Met vragen die met een eenvoudig opgezet onderzoek te beantwoorden zijn. Engelstalig.
Dommanget, J.-L. (1994). Voorlopige verspreidingsatlas van Frankrijk. Franstalig.
Robert (1958). Degelijk overzichtswerk met vele detailstudies van de Midden-Europese soorten. Franstalig, in 1959 ook verschenen in het Duits.
Schorr (1990). Uitgebreid literatuuronderzoek naar de ecologie en verspreiding van de libellen van Duitsland. Een "must" voor iedereen die serieus bezig is met de bescherming van libellen. Duitstalig.
Sternberg, & Buchwald, (1999/2000) over Baden Württemberg. Duitstalig.
Kuhn & Burbach (1998). Prachtig boek met de Beierse soorten. Duitstalig.
Sandhall (1987). Goede foto's van alle soorten van Noord- en Midden Europa. De begeleidende tekst is kort. Zweedstalig.
Zuid-Europa & Noord-Afrika
Libellula specials: over Spanje (1996), twee nummers over Griekenland (1999/2000) en een over Turkije (2004). Engels en Duitstalig.
Jacquemin & Boudot, (1999) Marokko. Franstalig

Europa
Askew (2003). Tweede druk, verkleinde, iets geactualiseerde paperback uitgave. Voorheen het standaardwerk over de libellen van Europa. Met verspreidingskaartjes, uitgebreide beschrijvingen en tekeningen van de soorten. Engelstalig. Eerste druk verscheen in 1988.
Van Tol & Verdonk (1988). Bespreking van het voorkomen van alle soorten van Europa en uitgebreide behandeling van de bedreigde soorten. Engelstalig.
Wasscher & Bos (2000) artikel over de biodiversiteit van libellen. Vergelijkt het aantal soorten libellen in Europa met de biodiversiteit elders op dezelfde breedtegraad, het voorkomen van endemen en geeft een korte schets van de mogelijke biodiversiteit van libellen op de wereld. Engelstalig.
Jödicke (1997). Uitgebreide studie naar de familie van de pantserjuffers, Lestidae. Duitstalig.
Martens (1996). Uitgebreide studie naar de familie van de breedscheenjuffers, Platycnemis. Duitstalig.
Peters (1987). Uitgebreide beschrijving van de 17 Europese soorten van de familie der glazenmakers, Aeshnidae. Duitstalig.
Suhling & Müller (1996). Uitgebreide studie naar de familie van de rombouten, Gomphidae. Duitstalig.
Wereld
Corbet (1999). 829 pagina's tellend standaardwerk over de ecologie en alle andere aspecten van libellen van de hand van de grote meester. Engelstalig.
Silsby (2001). Foto's, beschrijvingen en wetenswaardigheden van alle libellengenera van de wereld met saillante details. Ook op CD-ROM met determinatiesleutel.
Clausnitzer & Jödicke (red.) 2004. Overzicht van de bedreigingen en meest bedreigde libellensoorten op de wereld, onder de titel "Guardians of the watershed" samengebracht.

Libellenlarven en exuviae
De determinatie van libellenlarven is tamelijk lastig. De beste determinatieboeken voor larvenhuidjes zijn Heidemann & Seidenbusch (1993) en Gerken & Sternberg (1999). Ook Norling & Sahlén, (1997) is een aanrader. Daarin staan echter niet alle Nederlandse soorten vermeld. Daarnaast staan beschrijvingen van huidjes in de reeds genoemde Askew (1988), Bellmann (1987) en Geijskes & van Tol (1983) en er bestaat een (prijzige) cd-rom met een determinatiesleutel voor de Nederlandse soorten door Visser (1997). Tot slot is er bij de NVL Nederland een speciale larvenhuidjesbank, die een vrij grote referentiecollectie bevat voor uitwisseling en als hulp bij de determinatie van libellenhuidjes.
Internet, e-mail, video en cd-rom's
Kijk als eerste eens op de libellenveldgidssite www.libellen.org/veldgids, voor extra's en links.
De Nederlandse libellenonderzoekers www.libellen.org en de Belgische werkgroep Gomphus www.gomphus.be hebben hun eigen sites.
Het is mogelijk je aan te melden om Nederlandse libellennieuwtjes toegemailed te krijgen. Stuur daarvoor een e-mailtje aan remco.hofland@uwv.nl voor de meest actuele libelleninformatie.
Er is een video van Weia Reinboud en Tieneke de Groot met opnamen van veel Nederlandse libellen, zie www.antenna.nl/weia/Libellenvideo.html . Eind 2005 ook op dvd.
Er is een site over Europese libellen van Antoine van der Heijden ( http://fly.to/dragonflies )
Er is een site over de libellen van het Oostelijke Middellandse zee gebied, vooral over de libellen van Turkije ( www.libellen.org/epallage )
Er is een internationale e-mail cirkel (stuur e-mailtje aan Dennis Paulson nettasmith@comcast.net met jou naam en e-mail adres om je aan te melden). Dit is voor tamelijk specialistische vragen en weetjes met betrekking tot libellen van de gehele wereld.
De fotograaf Jens Kählert heeft drie cd-rom's uitgegeven met zijn briljante foto's van vrijwel alle Europese soorten.

Gebruikte literatuur
d'Aguilar J., J.-L. Dommanget & R. Préchac, 1998. Guide des Libellules d'Europe et d'Afrique du Nord. Delachaux et Niestlé, Paris.
Askew, R.R., 2003. The Dragonflies of Europe. Harley Books, Essex (weinig veranderd sinds de eerste druk uit 1988).
Bal, D. et al, 2001. Handboek Natuurdoeltypen, Tweede geheel herziene editie. Expertisecentrum LNV, Wageningen.
Bellmann, H., 1993. Libellen: beobachten - bestimmen. Naturbuch Verlag, Augsburg.
Boudot, J.-P., V. Kalkman, A., G. J. van Pelt & M. Wasscher (red.), 2004. Studies on the dragonfly fauna of Turkey. Libellula supplement 5 (2004).
Brooks, Steve, 2002. Field Guide to the dragonflies and damselflies of Great Britain and Ireland. British Wildlife Publishing.
Clausnitzer, V. & R. Jödicke (red.), 2004. Guardians of the watershed. Global status of dragonflies: critical species, threat and conservation. Int. Journal of Odonatology 7(2): 1-429.
Corbet, P.S., 1962. A biology of dragonflies. Witherby Ltd., London.
Corbet, P.S., 1999. Behaviour and Ecology of Odonata. Harley Books. ISBN 0 946589 63 X
Dommanget, J.-L., 1994. Atlas préliminaire des Odonates de France. Ministère de l'Environnement, Paris.
Gerken, B. & K. Sternberg, 1999. Die Exuvien Europäischer Libellen/The exuviae of European Dragonflies. Arnika & Eisvogel, Höxter, Jena.
Geijskes, D.C., J. van Tol, 1983. De libellen van Nederland (Odonata). KNNV-uitgeverij, Utrecht.
Groenendijk D. & M. van der Weide (red), 2002. Libellen kijken in Nederland. Brachyton 6(1): 1-30.
Groenendijk, D. & T. Wolterbeek, 2001. Praktisch Natuurbeheer: vlinders en libellen. KNNV Uitgeverij, Utrecht.
Heidemann, H. & Seidenbusch, 1993. Die libellenlarven Deutschlands und Frankreichs. Verlag Erna Bauer, Keltern.
Jacquemin, G. & J.-P. Boudot, 1999. Les Libellules (Odonates) du Maroc. Société Frainçaise d'Odonatologie.
Jödicke, R., 1997. Die Binsenjungfern und Winterlibellen Europas. Die Neue Brehm-Bucherei, Magdeburg.
Jödicke, R. (Ed.), 1996. Studies on Iberian dragonflies. Adv. Odonatol., Suppl. 139-148.
Jödicke, R., S.N. Borisov, A.Y. Haritonov & O. Popova, 2000. Additions to the knowledge of Sympetrum sinaiticum Dumont (Odonata: Libellulidae). International Journal of Odonatology 3(2):
Jurzitza, G., 2001. Libellengids. Tirion, Baarn.
De Knijf G. & A. Anselin, 1996. Een gedocumenteerde Maibach, A., 1987. Révision systématique du genre Calopteryx Leach pour l'Europe occidentale (Zygoptera: Calopterygidae). Odonatologica 16 (2): 119-224.
Maibach, A. & C. Meijer, 1987. Verbreitungsatlas der Libellen der Schweitz (Odonata) (mit roter Liste). Documenta Faunitica Helvetiae Bd. 4. Schweizerischer Bund für Naturschutz, Neuchâtel.
Marinov, M., 2001. Somatochlora borisi spec. nov., a new European dragonfly species from Bulgaria (Anisoptera). IDF-Report 3 (1/2): 9-16.
Martens, A., 1996. Die federlibellen Europas. Die Neue Brehm-Bucherei, Magdeburg.
Merritt R., N.W. Moore & B.C. Eversham, 1996. Atlas of the dragonflies of Britain and Ireland. Her Majesty Stationary Office (HMSO), London.
Michiels, N., A. Anselin, P. Goffart & M. van Mierlo, 1986. Voorlopige verspreidingsatlas van de libellen (Odonata) van België en het Groothertogdom Luxemburg. Gomphus 3 (2): 1-36.
Miller, P. L., 1987. Dragonflies. Cambridge University Press, Cambridge.
Nelson B. and R. Thompson, 2004. The Natural History of Ireland's Dragonflies. Ulster Museum.
Norling, U. & Sahlén, G., 1997. Odonata, dragonflies and damselflies. p. 13-65. In: Nilsson, A. (ed.). Aquatic Insects of North Europe. A Taxonomic Handbook. Vol. 2. Apollo Books, Stenstrup. ISBN 87-88757-15-3
NVL (Nederlandse Vereniging voor Libellenstudie), 2002. De Nederlandse Libellen (Odonata). Nederlandse Fauna 4. Naturalis, KNNV uitgeverij & EIS, Leiden.
Peters, G., 1987. Die Edellibellen Europas. A. Ziemsen Verlag, Wittenberg Lutherstadt.
Reinboud, Weia, & Tieneke de Groot, & Marcel Wasscher (2002), ODON-TABEL voor het op naam brengen van libellen zonder te vangen. Jeugdbondsuitgeverij, Utrecht.
Robert, P.-A. ,1958. Les Libellules. Delachaux et Niestlé, Paris.
Rode lijst van de libellen van Vlaanderen. Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud n° 4.
Ruddek, J., 1996. Die Libellen der Westpaläarktis, Eine Systematische Liste der Arten und Unterarten. Heft 4 der Bremer Libellengruppe.
Sahlen, G., R. Bernard, A. Cordero Rivera, R. Ketelaar & F. Suhling, 2004. Critical species of Odonata in Europe. Int. Journal of Odonatology 7 (2): 385-398.
Sandhall, Å., 1987. Trollsländor i Europa. Stenström Interpublishing, Stockholm.
Schorr, M., 1990. Grundlagen zu einem Artenhilfsprogram Libellen der Bundesrepublik Deutschland. Ursus scientific publishers, Bilthoven.
Silsby, J., 2001. Dragonflies of the world. The Natural History Museum, CSRO publishing.
Sternberg, Klaus & Rainer Buchwald, 1999/2000. Die Libellen Baden Württembergs. Twee delen (1999 & 2000).
Suhling, F. & O. Muller,1996. Die Flussjungfern Europas. Die Neue Brehm-Bucherei, Magdeburg.
Tol, J. van & M.J. Verdonk, 1988. The protection of dragonflies (Odonata) and their biotopes. Council of Europe, Strassbourg.
Tsuda, S., 2000. Distributional list of World Odonata. Osaka.
Utzeri, C., 1995. Odonata Checklist delle specie dalla fauna Italica, Ministro dell'Ambiente e comitta scientifico per a cura di A. Minelli, S. Ruffo, S. LaPosta (eds).
Valle, K.J., 1952. Die verbreitungsverhältnisse der Ostfennoskandinavischen Odonaten. Acta Entomologica fennica 10, Sanoma Oy., Helsinki.
Visser, H. (ed.), 1997. Libellenlarven van Nederland Biodiversity centre of ETI, UvA, cd-rom.
Wasscher, M.T., 1990. Lijst van bedreigde en uitgestorven libellesoorten in Nederland (Odonata). Entomologische berichten 50 (7): 77-80.
Wasscher, M.T. & J. van Tol, 1993. Flora en Fauna 2030 - Veranderingen in het voorkomen van libellen (odonata) in relatie tot geselecteerde milieuparameters. VROM, 's-Gravenhage.
Wasscher, M. et al., 1995. Verspreidingsgegevens van de Nederlandse libellen. Stichting European Invertebrate Survey, Leiden.
Wasscher, M., 1999. Bedreigde en kwetsbare libellen in Nederland (Odonata). Basisrapport met voorstel voor de Rode lijst. Stichting EIS-Nederland, Leiden.
Wasscher, M.T. & F.G. Bos, 2000. The European dragonflies: notes on the checklist and on species diversity. Odonatologica 29(1), 31-43.
Wasscher, M. & Keijl G. O.,2000. Bedreigde en kwetsbare libellen in Nederland. Toelichting op de Rode lijst. Stichting EIS-Nederland, Leiden.
Weekers, P.H.H. & Dumont, H.J., 2004. A Molecular Study of the Relationship between the Coenagrionid Genera Erythromma and Cercion, with the Creation of Paracercion, new genus, for the East Asiatic "Cercion". Odonatologica 33(2):181-188.
Wendler, A. & J.-H. Nüss, 2002. Libellen van Noordwest-Europa. Jeugdbondsuitgeverij, Utrecht.